Dinh dưỡng, tương tác, giấc ngủ và vận động là 4 yếu tố quan trọng trong quá trình phát triển não bộ.
Độ tuổi 0 - 3 được xem là “cửa sổ vàng” của não bộ, khi các kết nối thần kinh hình thành với tốc độ khoảng 700 kết nối mỗi giây. Giai đoạn này, não trẻ có khả năng tiếp nhận và tái tổ chức mạnh mẽ nhất, nên những tác động đúng cách có thể tạo ra khác biệt lâu dài. Nhiều nghiên cứu cho thấy, nếu được can thiệp khoa học và phù hợp, chỉ số IQ của trẻ có thể tăng thêm 11 - 15 điểm.
Tuy nhiên, “can thiệp” ở đây không phải là ép trẻ học sớm, mà là xây dựng một nền tảng phát triển có hệ thống, dựa trên bốn yếu tố cốt lõi: Dinh dưỡng, tương tác, giấc ngủ và vận động.
Nền tảng dinh dưỡng: Nguyên liệu để xây dựng tế bào não
DHA chiếm khoảng 20% trọng lượng chất xám của vỏ não và giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành tế bào thần kinh cũng như khả năng ghi nhớ, học hỏi. Trẻ bú mẹ nên được duy trì nguồn DHA từ sữa mẹ đến ít nhất 2 tuổi, với trẻ dùng sữa công thức, bố mẹ nên ưu tiên sản phẩm có hàm lượng DHA từ 0,3% trở lên để đáp ứng nhu cầu phát triển não bộ trong những năm đầu đời.
Bên cạnh đó, sắt là vi chất không thể thiếu trong quá trình myelin hóa, tức là tạo lớp bao quanh sợi thần kinh giúp truyền tín hiệu nhanh và chính xác hơn. Thiếu sắt, đặc biệt trong giai đoạn 6 - 24 tháng, có thể ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng chú ý và tư duy của trẻ. Vì vậy, từ 6 tháng tuổi, trẻ cần được bổ sung thực phẩm giàu sắt hoặc bột ăn dặm tăng cường sắt theo hướng dẫn phù hợp.
Protein cũng rất quan trọng, với nhu cầu trung bình khoảng 25 - 30g mỗi ngày tùy độ tuổi và cân nặng. Protein là “vật liệu xây dựng” cho tế bào não. Lòng đỏ trứng, có thể bổ sung từ khoảng 8 tháng tuổi (khi trẻ đã ăn dặm tốt), chứa lecithin, thành phần hỗ trợ tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh, góp phần tăng cường khả năng ghi nhớ và tập trung.
Quan trọng không kém là hạn chế chế độ ăn nhiều đường. Lượng đường dư thừa có thể ảnh hưởng tiêu cực đến vùng hồi hải mã, khu vực liên quan trực tiếp đến trí nhớ và học tập. Việc cho trẻ ăn quá nhiều thực phẩm ngọt có thể làm suy giảm khả năng nhận thức về lâu dài.
Tóm lại, một chế độ dinh dưỡng cân bằng, đủ vi chất và hạn chế đường chính là nền tảng âm thầm nhưng bền vững giúp não bộ trẻ phát triển khỏe mạnh trong những năm đầu đời.
Kích thích tương tác: Cắt tỉa các khớp thần kinh
Khi bố mẹ lắng nghe và phản hồi ngay tiếng bập bẹ hay cử chỉ của trẻ, có tác động mạnh mẽ nhất đến sự phát triển vùng ngôn ngữ trong não. Việc đáp lại kịp thời, bằng ánh mắt, nụ cười hay lời nói đơn giản, có thể giúp vốn từ vựng của trẻ tăng tới khoảng 38% khi lên 3 tuổi.
Bên cạnh ngôn ngữ, khả năng quan sát và nhận biết cũng cần được nuôi dưỡng sớm. Chỉ cần dành khoảng 10 phút mỗi ngày cho trẻ nhìn và theo dõi các thẻ màu, não bộ đặc biệt là vùng vỏ chẩm sẽ được kích thích, giúp trẻ phân biệt hình dạng và màu sắc tốt hơn.
Những trò chơi quen thuộc như trốn tìm đồ vật cũng mang ý nghĩa lớn. Khi người lớn giấu đồ rồi cho trẻ tìm, trẻ dần hình thành khái niệm “vật vẫn tồn tại dù không nhìn thấy”, từ đó thúc đẩy tư duy logic và suy luận không gian. Nếu duy trì trò chơi này vài lần mỗi ngày từ khoảng 9 tháng tuổi, khả năng suy luận không gian của trẻ có thể được cải thiện rõ rệt.
Đặc biệt, cần hạn chế tối đa việc cho trẻ tiếp xúc với màn hình điện tử. Với trẻ dưới 2 tuổi, mỗi một giờ xem màn hình thay cho tương tác trực tiếp với người lớn có thể làm tăng đáng kể nguy cơ chậm phát triển ngôn ngữ. Không thiết bị nào có thể thay thế ánh mắt, giọng nói và sự tương tác thật sự giữa bố mẹ và con trong những năm đầu đời.
Giấc ngủ ngon: "Nhà máy" củng cố bộ nhớ
Trong giấc ngủ sâu, não bộ của trẻ được nghỉ ngơi, “sắp xếp lại” những thông tin đã tiếp nhận trong ngày. Đây là lúc trí nhớ được củng cố và các kết nối thần kinh được tăng cường. Vì vậy, trẻ khoảng 1 tuổi cần ngủ trung bình 14 - 15 giờ mỗi ngày, bao gồm 2 - 3 giấc ngủ trưa ngắn.
Việc xây dựng thói quen đi ngủ cố định như tắm nước ấm, vuốt ve nhẹ nhàng hoặc hát ru trước giờ ngủ sẽ giúp trẻ dễ dàng đi vào giấc ngủ hơn, có thể tăng hiệu quả vào giấc ngủ lên đến 40%. Ngoài ra, nên giữ nhiệt độ phòng ở mức 20 - 23°C để cơ thể trẻ tiết melatonin, hormone hỗ trợ giấc ngủ.
Giấc ngủ trưa cũng đóng vai trò quan trọng. Những trẻ ngủ trưa đều đặn thường có khả năng giải quyết vấn đề cao hơn khoảng 15% so với trẻ không ngủ trưa. Tuy nhiên, mỗi giấc ngủ trưa không nên kéo dài quá 2 tiếng để tránh làm xáo trộn giấc ngủ ban đêm.
Phát triển vận động: Tiểu não và concerto trước trán
Các bài tập chống đẩy nhẹ (tummy time) nếu được thực hiện và tích lũy tổng cộng hơn 30 phút mỗi ngày sẽ giúp cơ cổ của trẻ khỏe hơn rõ rệt, thậm chí sớm hơn khoảng 3 tuần so với mốc phát triển thông thường trước khi trẻ biết bò.
Giai đoạn bò giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển não bộ và khả năng phối hợp vận động. Những trẻ được bò, leo trèo nhiều và thường xuyên tương tác vận động cùng cha mẹ có thể tích lũy tới hàng trăm giờ vận động toàn thân. Điều này giúp cải thiện sự phối hợp tay mắt, từ đó làm giảm đáng kể nguy cơ gặp khó khăn khi viết chữ sau này khi trẻ bước vào tuổi đi học.
Khi trẻ khoảng 18 tháng tuổi, việc cho trẻ tập đi trên các dụng cụ giữ thăng bằng đơn giản sẽ kích thích đồng thời tiểu não và vùng thùy trước trán, hai khu vực quan trọng liên quan đến khả năng kiểm soát hành vi và tư duy. Nhờ đó, các kỹ năng điều hành như tập trung, ghi nhớ và lập kế hoạch được cải thiện rõ rệt. Song song với vận động thô, các hoạt động vận động tinh như dùng đầu ngón tay nhặt, phân loại hạt đậu hay đồ vật nhỏ cũng giúp não bộ phát triển, tăng cường vùng não kiểm soát cảm giác và vận động.
Bên cạnh vận động, môi trường sống đóng vai trò quyết định trong việc “mở khóa” tiềm năng di truyền của trẻ. Bố mẹ nên tạo không gian an toàn để trẻ tự do khám phá, đồng thời giới thiệu luân phiên khoảng 5 - 7 món đồ chơi với chất liệu và kết cấu khác nhau như vải, gỗ, kim loại… Việc thay đổi nhẹ nhàng khoảng 20% số đồ chơi mỗi tuần giúp trẻ luôn cảm thấy mới mẻ và duy trì hứng thú học hỏi.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng quá nhiều kích thích cùng lúc có thể khiến trẻ bị quá tải. Mỗi giai đoạn phát triển đều có “thời điểm vàng” cho một số kỹ năng nhất định, vì vậy việc tôn trọng nhịp phát triển tự nhiên của trẻ và hỗ trợ đúng lúc, đúng mức sẽ mang lại hiệu quả tốt nhất.
